«اِنَّ أوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنّاسِ لَلَّذی بِبَكَّةَ مَباركا وهُدیً لِلْعالَمین». ای خداوندگارم! توپروردگار این دعوت تامّی واین واقعیت صلاتی كه تحقق یافته. وكامل‏ترین مراتب یقین در آیه «الذین آمنوا وتَطْمَئِنّ قلوبهم بِذِكْرِ اللّه ألا بِذكر اللّهِ تطمئن القلوب»؛ یعنی اوّلین خانه‏ای كه برای عبادت مردم مقرّر گشت، حرم بكّه (مكّه) است كه برای عبادت مجتمع گردند، واز بركات همگانی‏اش بهره‏مند شوند.  حضرت موسی وقتی به وادی مقدّس (بیابان سینا) رسید به اوخطاب شد: «فلمّا أتیها نُودیَ یامُوسی * إِنّی أَنا ربك فَاخْلَع نَعلیك إنّك بِالوادی المقدس طُوی * وأَنا اخْتَرْتُكَ فَاسْتَمِعْ لِمایُوحی * إِنّنی أنا اللّهُ لا إلهَ إلاّ أنا فَاعْبُدنی وأقِم الصّلوةَ لِذِكری»؛ ای موسی، من پروردگار تواَم (وتودر وادی مقدّس هستی) اَدب حضور نگه‏دار، وكفشت را بیرون كن (یعنی تعلّقاتت را از هر دو سرا به دور افكن) تا لایق مقام قُرب و قدس پروردگارت گردی و اینك كه تجرّد یافتی، برگزیده من هستی، وَحی مرا گوش دار: من اللّه‏ام خدایی جز من نیست پس مرا عبادت كن: «وأَقِم الصّلوةَ لِذكری»؛ ونماز را برای ذكر ویاد من به‏پای دار (با نمازت مرا یاد كن) وكشف مولانا این است:

مرا غرض زنماز آن بود كه پنهانی    حدیث درد فراق توبا توبگذارم

«الذین آمنوا وتطمئنّ قلوبهم بذكر اللّه ألا بذكر اللّه تطمئِنّ القلوب»؛ یعنی آنان كه به  حقیقت ایمان آوردند، قلب‏هایشان به ذكر خدا انس گرفت تا به درجه اِطمینان رسیدند وبدانید كه با ذكر خدا قلب‏ها از پریشانی می‏رهد وبه اطمینان می‏رسد. وبا ذكر مجدّد، با خدا اُنس می‏گیرند وبا انس جذبه پدید آید، وجذبه، ذكر مجدد می‏طلبد وذكر، انس افزاید، وهمچنان این دَوَران برقرار است، تا شهود حق ودوام ذكر وهَیَمان.  وبدانید كه هر مرتبه‏ای از ذكر درجه‏ای از یقین را ایجاب می‏كند:  از علم الیقین وعین الیقین وحقّ الیقین: 1 ـ علم الیقین: معرفت صورت حاصله شی‏ء در نفس به آثارش مثل رؤیت پروانه آتش را 2 ـ عین الیقین: مشاهده ومعاینه شی‏ء معلوم در نفس، مثل اِحساس پروانه حرارت آتش را. 3 ـ حق الیقین: متحقق شدن به معلوم در نفس، یا شهود حق، حقیقةً در عین جمع احدی مثل آتش شدن پروانه (فنا در ذات). و كریمه: «ربنا إِنّی اسكنت مِن ذریّتی بوادٍ غَیْرِ ذی زرع عندَ بَیْتِك المُحرّم ربّنا لیقیموا الصلوة (مركز و حقیقت صلات در كل عالم) فَاجْعَلْ أفْئِدةً مِنَ النّاس تَهوی اِلَیهِم (وطواف، جذبه خداست) وَارزُقهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ یَشْكُرون»² بِوادٍ غَیر ذی زَرعٍ: (الطبیعة الجسمانیة: الخالیة عن ذرع الإِدراك والمعرفة. ابراهیم دل از اسباب برید، تا به قرب حق فایز شود). عند بیتك المحرّم؛ أی القلب (الذی هوحَرَمُ اللّه، وهوالمسجد الحقیقی) ربّنا لیقیموا الصلوة (المناجاة والمكاشفة). فاجعل افئدة من الناس (الحواس) تهوی الیهم: تمیل إلیهم بالمشایعة وترك المیل إلی السِفل والبدن (وقتی دل از غیر حق قطع شد، دل‏های حق طلب به او می‏پیوندند و محبت او می‏گزینند) «إذ أوحَیْنا الی أُمّك ما یوُحی * أن اقْذِفیهِ فی التابوت فَاقْذِفیهِ فی الْیم فَلْیُلْقِه الْیَمّ بالسّاحل یَاْخُذْهُ عدوٌلی وعدوٌله وأَلْقَیْتُ عَلَیك مُحَبّةً مِنّی ولِتُصْنَعَ عَلی عینی» ذره‏ای از محبت حق، فرعون را واداشت كه گهواره موسی را به ناز بجنباند. (وارزقهم من ثمرات المعارف والحقائق). «لَعَلَّهُم یَشْكُرون» (باستعمال المدركات فی طلب الكمال)⁴ قال رسول اللّه صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم : «قَلْبُ  المُؤمِن بَیْن إصْبِعین مِنْ أصابِعِ الرّحمن حتی یَفتَحَ لأَحَدِهِما فَیُوَطِّنَهُ الرُّوح، فَیَكُونُ اِجْتیازُ الثانی‏مُجَرّدَ اختلاس وبِه یَتَحَقَّقُ حُكْمُ السَّعادةِ والشِقاوَة فی الاخرة».  «رَبَّنا إنّی أسْكَنْتُ مِنْ ذریَّتی بوادٍ غیرِ ذی زرعٍ عِندَ بَیْتِكَ المُحَرَّم ربّنا لِیُقیمُوا الصَّلوة»؛ شهود حضرت ابراهیم این بود كه تا سكونت در وادی غیر ذی زرع است وعند بیتك المحرّم مقام قلب، اقامه صلات امكان پذیر است. زرع حظّ نفس حیوانی است وقتی از آن گذشتی وبه بیت مُحَرَّمِ قلب مُقام كردی، اقامه صلات امكان پذیر است وموائد آسمانی مهیّا، واین شهود حضرت ابراهیم، حق است در كلّ ازمنه چه قبل از ابراهیم وچه بعد از او.  ودریغا، كه دنیا طلبان حوالی حرم را از زینةُ الحیوة الدنیا پر كردند، كه حظّ نفس حیوانی است واگر كسی در مقام نفس وشاكله آن، كه همان زینة الحیوة الدنیاست، به مكّه رفت، سفر آفاقی كرده نه سفر انفسی وبه حرم قلب واصل نشده وبه حقیقت مناسك واقامه صلات راه نیافته است (از واردات قلبی). «رَبَّنا إنّی اَسكنتُ مِن ذریّتی...» از قول ابراهیم خلیل علیه‏السلام كه عرض كرد: پروردگارا، من برخی فرزندانم را در این هامون خشك ولَم یزرع سكونت دادم، نزد خانه با حرمت تو(محرّم: كار غیر خدایی در آن حرام است وبرای همه، جای امن است) تا زَرق وبرق دنیا مشغولشان نكند، وخالصانه نماز به پای دارند وعبادت توكنند. خدایا، دل‏های برخی را مشتاق ایشان كن تا در كنارشان ساكن گردند ویا از همه جا بیایند وبا ایشان انس گیرند وبه اعمال حج پردازند. پروردگارا، ایشان را از ثمرات انسانی ومعارف ربّانی روزی فرما، باشد كه سپاسگزار توگردند.